Catequese - Documento sira iha Concílio Vaticano II
Constituição dogmática Dei Verbum
4. Maromak nia Liafuan iha ema nia liafuan
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 04.02.2026
Maun-alin no feton doben sira, bom dia no bem-vindo!
Constituição conciliar Dei Verbum, nebé ita reflete hela iha semana hirak ne’e, hatudu iha Sagrada Escritura no lee liu hosi Tradição moris Kreda nian, nu’udar fatin aas liu hodi hasoru malu nebé Maromak ko’alia nafatin ba ema mane no feto sira hosi otas ba otas, atu nune’e, wainhira rona Maromak nia Liafuan, ema bele hatene no hadomi Nia. Maibé texto sira be iha Bíblia ne’e la hakerek ho lian celestial eh sobre-humana (nebé ema nia capacidade la to’o). Hanesan ita haré iha realidade moris loro-loron nian, wainhira ema nain-rua ko’alia lian nebé la hanesan sira sei la compreende malu, sira labele halo diálogo, no sira sei la consegue harí relação ida. Sorin seluk, halo ida seluk bele compreende ita ne’e nu’udar hahalok domin dahuluk. Tamba ne’e, Maromak hili atu ko’alia liu hosi ema nia lian, ho nune’e mak autor barak, be hetan inspiração hosi Espírito Santo, hakerek texto sira iha Bíblia. Hanesan documento conciliar fo hanoin ona, «Maromak Futar Liafuan hato’o liu hosi ema nia lian, sai hanesan loloos ema nia linguagem, hanesan mos uluk Maromak nia Liafuan rohan-laek sai mos hanesan ema, hola isin ida ho ema nia fraqueza hotu» (DV, 13). Tamba ne’e, Bíblia hatudu Maromak nia laran-luak be mai to’o ita ema no Nia hakaran atu hakbesik ba ema, la’os hosi conteúdo de’it maibé mos liu hosi linguagem.
Iha Igreja nia história naruk, ema estuda nafatin relação be iha entre Autor lulik no mos ema hirak nebé nu’udar autor ba texto lulik sira. Durante século barak nia laran, teólogo barak mak preocupa hodi defende inspiração divina bai ha Sagrada Escritura, hodi considera ema hirak be hakerek ne’e quase hanesan de’it instrumento passivo simples hosi Espírito Santo. Iha otas sira ikus nian ne’e, reflexão fo folin fila-fali ba contribuição hosi hagiógrafo sira (ema hirak be hakerek Bíblia) iha redação texto lulik nian, ho nune’e mak documento Concílio nian dehan katak Maromak mak «autor» principal ba Sagrada Escritura, maibé Nia bolu mos hagiógrafo sira sai hanesan «autor loloos» ba livro lulik sira (cfr. DV, 11). Hanesan exegeta matenek boot ida iha século kotuk ne’e dehan, «dehan katak ema nia ação ne’e nu’udar de’it ida nebé halo cópia ne’e katak ita la fo glória ba Maromak nia ação»[1]. Maromak nunca hamate ema no ema nia potencialidade sira!
Tamba ne’e, karik Bíblia ne’e nu’udar Maromak nia Liafuan be hato’o hosi ema nia liafuan, então interpretação ida nebé mak ignora dimensão ida hosi dimensão rua nebá ne’e sei la completo. Hosi nebá mak bele dehan katak interpretação ida loloos ba texto lulik sira ne’e labele la’o ses hosi ambiente histórico nebé halo nia moris, labele ses mos hosi forma literária sira nebé iha; ho nune’e, la iha estudo ba ema nia liafuan sira be Maromak utiliza ne’e bele monu ba risco atu halo de’it leitura fundamentalista eh espiritualista ida hosi Bíblia, nebé halakon nia significado. Princípio ida ne’e válido mos ba iha haklaken Maromak nia Liafuan: karik ita nia haklaken lakon contacto ho ema nia realidade, esperança no terus sira, karik usa de’it liafuan sira nebé ema la compreende, la iha sentido comunicativo no la tuir nia tempo, ita nia haklaken ne’e sei la eficaz. Iha tempo hotu, Igreja nafatin hetan kna’ar atu haklaken Maromak nia Liafuan ho linguagem nebé bele tama iha história no bele to’o ba ema nia fuan. Hanesan Papa Francisco fo hanoin tiha ona, «wainhira ita fila-fali ba abut hodi foti fila-fali kmo’ok original hosi Evangelho, mak ita sei hetan dalan foun, sei iha método creativo sira, dalan seluk atu expressa, sinal sira be claro liu, liafuan sira be nakonu ho significado foun ba mundo ohin loron nian»[2].
Iha sorin seluk, wainhira interpreta Bíblia no ignora tiha nia origem divina hodi haré de’it nu’udar ema nia hanorin eh atu estuda de’it ho dalan técnica, eh hanesan de’it «texto ida hosi tempo uluk nian», ne’e mos la loos[3]. Liliu wainhira haklaken iha contexto liturgia nian, Bíblia nafatin ko’alia ba fiar-nain sira iha tempo ohin loron nian, kona-ba sira nia moris no problema sira iha ohin loron, haroman hakat sira nebé precisa atu liu no decisão sira nebé precisa atu foti. Ida ne’e bele sai possível de’it wainhira fiar-nain ida le no interpreta texto lulik sira ho guia Espírito nebé fo inspiração (cfr. DV, 12).
Atu dehan katak, Bíblia serve atu habosu fiar-nain sira nia moris no caridade, hanesan Santo Agostinho fo hanoin: «Ema nebé mak hanoin katak compreende tiha ona Bíblia lulik […], maibé hosi compreensão ne’e la consegue harí edifício caridade boot nian, ba Maromak no ba belun sira, ne’e katak nia seidauk hatene»[4]. Bíblia nia hun divino fo hanoin mos katak Evangelho, nebé confia hela ba sasin ema sarani sira nian, maske ko’alia kona-ba aspeto sira hotu hosi moris no realidade, maibé Evangelho hakat liu tan aspeto hirak ne’e: la’os de’it lia-menon di’ak no mos tulun-malu iha moris social, maibé mos haklaken ksolok hosi moris nebé nakonu no rohan-laek be Maromak haraik mai ita liu hosi Jesus.
Maun-alin no feton doben sira, ita agradece ba Maromak, basá hosi Nia di’ak, Nia la husik ita kuran aihán essencial hosi Nia Liafuan iha ita nia moris, no ita harohan ba atu ita nia liafuan sira, no ita nia moris, labele halakon tiha Maromak nia domin nebé haktuir iha nebá.
(https://www.vatican.va/content/leo-xiv/it/audiences/2026/documents/20260204-udienza-generale.html)
[1] L. Alonso Schökel, La parola ispirata. La Bibbia alla luce della scienza del linguaggio [“A palavra inspirada. A Bíblia à luz da ciência da linguagem”], Brescia 1987, 70.
[2] Francisco, Exort. ap. Evangelii gaudium (24 de novembro de 2013), 11.
[3] Bento XVI, Exort. ap. pós-sin. Verbum Domini (30 de setembro de 2010), 35.
[4] Santo Agostinho, De doctrina christiana I, 36, 40.
AUDIÊNCIA GERAL (11.02.2026)
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 11.02.2026
AUDIÊNCIA GERAL (04.02.2026)
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 04.02.2026
AUDIÊNCIA GERAL (28.01.2026)
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 28.01.2026
AUDIÊNCIA GERAL (21.01.2026)
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 21.01.2026
AUDIÊNCIA GERAL (14.01.2026)
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 14.01.2026
AUDIÊNCIA GERAL (07.01.2026)
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 07.01.2026
Kona-ba "Timor oan - Maromak oan"
Nu'udar iniciativa pessoal hosi - Zeferino Mesquita Almeida (seminarista diocesano, hosi Arquidiocese de Dili; oras ne'e, estuda iha Pontifícia Universidade Gregoriana, Roma) - atu promove lian Tetun liu hosi halo tradução ba documento sira, homília sira, mensagem sira nebé mai hosi Santo Padre no Magistério Igreja Católica nian. Lian Tetun nebé hakerek iha sítio ne'e sei usa regra ortográfica Tetun Kreda nian, basá sei publica de'it hanoin hirak nebé liga ho fiar sarani nian, nu'udar dalan ida atu tulun sarani sira no ema hotu nebé hakarak conhece no comprende didi'ak mensagem Cristo nian.
Sítio ne'e nakloke mos ba sugestão no crítica construtiva sira nebé hato'o hosi leitór sira, tanba ne'e, sente livre ba, atu hato'o itaboot sira nia hanoin di'ak sira.
Add comment
Comments