Catequese
Documento sira iha Concílio Vaticano II
Constituição dogmática Dei Verbum
1. Maromak ko’alia ba ema nu’udar belun
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 14.01.2026
Maun-alin no feton doben sira, bom dia no bem-vindo!
Ita hahú tiha ona ciclo catequese sira kona-ba Concílio Vaticano II. Ohin ita hahú atu hakle’an kona-ba Constituição dogmática Dei Verbum, be ko’alia kona-ba Revelação divina. Ida ne’e nu’udar mos documento ida nebé furak no importate iha assembleia conciliar, no molok atu ita hahú, bele mos importante atu hanoin fali Jesus nia liafuan sira: «Ha’u la bolu tan imi atan, basá atan la hatene saida mak nia na’i halo; maibé Ha’u bolu imi belun, basá Ha’u fo hatene tiha hotu ona ba imi buat hotu be Ha’u rona hosi Ha’u Aman» (Jo 15,15). Ida ne’e nu’udar ponto fundamental hosi fiar sarani nian, nebé Dei Verbum fo hanoin mai ita: Jesus Cristo transforma ema nia relação ho Maromak ho dalan radical, nebé ba oin sei sai nu’udar relação belun nian. Tamba ne’e, condição ida de’it ba aliança foun ne’e mak domin.
Wainhira Santo Agostinho ko’alia kona-ba passagem hosi Evangelho João nian ne’e, nia insiste kona-ba perspetiva graça nian, nu’udar buat ida nebé bele halo ita sai Maromak nia belun liu hosi Nia Oan (Comentário ba Evangelho João, Homilia 86). Sorin seluk, provérbio uluk nian ida dehan: “Amicitia aut pares invenit, aut facit”, “Amizade ne’e moris liu hosi ema nebé hanesan, eh halo ema hanesan”. Ita la hanesan ho Maromak, maibé Maromak rasik mak halo ita tuir Nia ilas liu hosi Nia Oan.
Tamba ne’e, hanesan ita bele haré iha Bíblia tomak, iha Aliança ne’e iha momento distância dahuluk ida, hafoin mak to’o ba pacto entre Maromak ho ema be hatudu ho dalan assimétrico: Maromak ne’e Maromak duni no ita nu’udar criatura; maibé, ho Nia Oan be mai ho isin ema nian, Aliança ida ne’e nakloke ba nia finalidade ikus: iha Jesus, Maromak halo ita sai nu’udar oan no bolu ita atu sai hanesan ho Nia iha ita nia kbi’it-laek nu’u ema. Nune’e, ita nia semelhança ho Maromak ne’e la’os tamba contra regra eh sala, hanesan samea be bosok Eva (cfr. Gn 3,5) maibé iha relação ho Oan nebé hola-isin nu’udar ema.
Jesus nia liafuan sira be ita hakarak hanoin – “Ha’u bolu imi belun” – ita hetan fila-fali iha ConstituiçãoDei Verbum, nebé dehan: «ho virtude revelação ida ne’e, Maromak be ema ida la haré (cfr. Cl 1,15; 1Tm 1,17), iha rikusoin Nia domin nian, ko’alia ba ema nu’udar belun (cfr. Ex 33,11; Jo 15,14-15) no horik hamutuk ho ema (cfr. Br 3,38), atu bele convida ema no hatama iha comunhão ho Nia» (n.2). Maromak be iha Génesis hala’o tiha ona relação ho bei-ala sira, ko’alia ho sira (cfr. Dei Verbum, 3); no wainhira tamba sala harahun tiha diálogo ne’e, Criador nunca kole atu buka hodi hasoru fila-fali criatura sira atu harí Aliança ho sira hosi otas ba otas. Iha Revelação sarani nian, eh bele dehan, wainhira Maromak hola-isin ida liu hosi Nia Oan, hodi mai buka ita, diálogo nebé antes ne’e rahun tiha bele restabelece fila-fali ho dalan definitiva: Aliança nebé foun no rohan-laek, la iha buat ida mak bele fahe ita hosi Nia domin. Tamba ne’e, Maromak nia Revelação iha caráter dialógico nu’u belun, hanesan acontece iha ema nia experiência habelun nian, nebé la’os nonook de’it, maibé hamoris amizade ne’e liu hosi intercâmbio liafuan loloos nian.
Constituição Dei Verbum fo hanoin mos ida ne’e mai ita: Maromak ko’alia ho ita. Importante atu compreende mos diferença entre liafuan ho ko’alia barak: ida ko’alia barak ne’e hela de’it iha superfície no la halo ema hamutuk loloos, maibé iha relação nebé loloos, liafuan la’os de’it atu fahe informação no notícia sira, maibé atu hatudu mos ita nia an ho loloos. Liafuan iha nia dimensão reveladora ida nebé harí relação ho ema seluk. Nune’e, wainhira Maromak ko’alia ho ita, Nia hatudu-An nu’udar Aliado ida nebé convida ita ba iha amizade ho Nia.
Ho perspetiva ida ne’e, atitude dahuluk nebé precisa kuda mak rona, atu nune’e Liafuan lulik bele tama to’o ita nia hanoin no fuan; no ita mos ko’alia ho Maromak, la’os atu ko’alia kona-ba buat be Nia hatene ona, maibé atu hatudu ita nia an loloos.
Ida ne’e mak necessidade hosi oração, nebé ita hotu hetan convite atu moris tuir no kuda iha ita nia amizade ho Na’i. Uluk-nanain, ida ne’e hala’o liu hosi oração litúrgica no comunitária, iha nebé la’os ita mak decide atu rona saida hosi Maromak Futar Liafuan, maibé Nia rasik mak ko’alia mai ita liu hosi Kreda; iha sorin seluk, hala’o mos liu hosi ida-idak nia harohan rasik, nebé acontece iha intimidade fuan no hanoin nian. Iha loron sira semana nian nu’udar sarani, labele falta atu dedica tempo hodi harohan, meditação no reflexão. Wainhira ita ko’alia ho Maromak mak ita mos bele ko’alia kona-ba Maromak.
Ita nia experiência dehan mai ita katak amizade sira bele hotu tamba gesto toos balu nebé harahun duni, eh tamba lakon atenção loro-loron, nebé halo relação ne’e to’o lakon. Jesus bolu ita atu sai belun karik, ita sei buka atu keta husik leet de’it hodi la hatán. Ita simu ba, tau-matan ba relação ne’e no ita sei descobre katak ita nia maksoin ne’e hetan duni iha amizade ho Maromak.
(https://www.vatican.va/content/leo-xiv/it/audiences/2026/documents/20260114-udienza-generale.html)
AUDIÊNCIA GERAL (14.01.2026)
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 14.01.2026
AUDIÊNCIA GERAL (07.01.2026)
Aula Paulo VI – Quarta-feira, 07.01.2026
Kona ba "Timor oan - Maromak oan"
Nu'udar iniciativa pessoal hosi - Zeferino Mesquita Almeida (seminarista diocesano, hosi Arquidiocese de Dili; oras ne'e, estuda iha Pontifícia Universidade Gregoriana, Roma) - atu promove lian Tetun liu hosi halo tradução ba documento sira, homília sira, mensagem sira nebé mai hosi Santo Padre no Magistério Igreja Católica nian. Lian Tetun nebé hakerek iha sítio ne'e sei usa regra ortográfica Tetun Kreda nian, basá sei publica de'it hanoin hirak nebé liga ho fiar sarani nian, nu'udar dalan ida atu tulun sarani sira no ema hotu nebé hakarak conhece no comprende didi'ak mensagem Cristo nian.
Sítio ne'e nakloke mos ba sugestão no crítica construtiva sira nebé hato'o hosi leitór sira, tanba ne'e, sente livre ba, atu hato'o itaboot sira nia hanoin di'ak sira.
Add comment
Comments